Jak Wielka Brytania przestała jeść prawdziwe jedzenie i co robimy, by je przywrócić
Przejdź się po dowolnym ciągu w brytyjskim supermarkecie i weź z półki dowolne opakowanie. Obróć je i przeczytaj skład na odwrocie. Muesli zawiera emulgatory. Chleb ma listę ulepszaczy ciastowych. Jogurt utrzymuje się w całości dzięki zagęszczaczom, stabilizatorom, modyfikowanym skrobom i półsetce konserwantów. „Naturalny” koktajl zawiera trzydzieści jeden składników. „Pełnoziarniste” płatki śniadaniowe mają więcej cukru w miseczce niż czekoladowy cukierek. A wszystkie produkty, nawet słodycze i przekąski, mają dodawane sztucznie witaminy, białka i błonnik, mimo że nie zawierają ich naturalnie. Przynajmniej nie w tak ogromnych ilościach.
To nie jest wina nikogo konkretnego. To efekt systemu żywieniowego, który Wielka Brytania zbudowała dekadę po dekadzie, zaledwie zauważając to. Liczby opisujące, co ten system nam zrobił, trudno podważyć.
Liczba, o której powinniśmy rozmawiać
Najnowsze analizy Narodowego Badania Diety i Odżywiania Wielkiej Brytanii pokazują, że 54% kalorii spożywanych przez przeciętnego dorosłego Brytyjczyka pochodzi z żywności ultraprzetworzonej ). W przypadku nastolatków liczba ta wzrasta do 66%, co plasuje ich wśród najwyższych wyników w Europie (NIHR). Brytyjskie dzieci w wieku przedszkolnym czerpią 47% kalorii z żywności ultraprzetworzonej do trzeciego roku życia, a do siódmego roku życia liczba ta wzrasta do 59% (UCL, 2024).
Mówiąc prościej: większość tego, co większość z nas je, nie jest już prawdziwym jedzeniem. To wytwór przemysłowy zaprojektowany tak, by wyglądał jak jedzenie, był tani, długo zachowywał się na półce i sprawiał, że bez większego planowania zjadłeś całe opakowanie.
Skutki zdrowotne zaczęły się ujawniać. Badanie Zdrowia Anglii z 2024 roku wykazało, że 30% dorosłych w Wielkiej Brytanii zmaga się z klinicznym otyłością, a około dwie trzecie dorosłych ma nadwagę lub jest otyłe (NHS Digital). Co ósmy brytyjski dzieciak w wieku od dwóch do piętnastu lat jest otyły (NHS England). Sama otyłość kosztuje NHS około 6,5 miliarda funtów rocznie, a szersze koszty społeczne szacuje się na 27 miliardów funtów (Frontier Economics dla Nesty). Liczba diagnoz cukrzycy typu 2 rośnie. Podobnie rośnie liczba przypadków chorób układu sercowo-naczyniowego, a także wielu nowotworów i długiej listy innych schorzeń, które badania obecnie wiążą z żywnością ultraprzetworzoną (UK Parliament POSTbrief, 2024).
Wielka Brytania tego nie wybrała. Tak się stało.
Co jedli nasi dziadkowie
Aby zrozumieć, jak do tego doszło, warto przypomnieć sobie, jak wyglądał normalny brytyjski talerz przed tym wszystkim.
Dieta na początku XX wieku była, według współczesnych standardów, skromna i powtarzalna. Była również niemal w całości nieprzetworzona. Chleb z mąki, wody, soli i drożdży. Ziemniaki, jedzone codziennie przez wszystkie warstwy społeczne. Gulasz z mięsa, gdy tylko można było sobie na to pozwolić. Jajka, świeże lub marynowane. Lokalny ser. Warzywa korzeniowe, które można było przechowywać przez zimę: cebula, marchew, kapusta, rzodkiew, a także suszone groszek i soczewica. Jabłka jesienią, dżem z letnich owoców. Ryby, gdy tylko blisko było wybrzeże. Mocna herbata.
Nie była to wykwintna dieta, ale składała się z prawdziwego jedzenia. To, co ludzie jedli, zależało od pory roku i od tego, co mogło przechowywać ich lokalny sklep. Większość potraw przygotowywano z surowych składników w domowych kuchniach. Przemysł spożywczy w dzisiejszym rozumieniu, z produktami pod markami, sztucznymi aromatami i całoroczną dostępnością wszystkiego z każdego zakątka, jeszcze nie istniał.
Jak wszystko się zmieniło
Druga wojna światowa zaczęła się w 1939 roku, a wraz z nią rozpoczęto racjonowanie żywności. Trwało ono do 1954 roku. Piętnaście lat państwowo kontrolowanego niedoboru sprawiło, że całe pokolenie pragnęło różnorodności, wygody i wszystkiego, co kojarzyło się z nowoczesnością (Bodleian Library). Supermarkety pojawiły się, by zaspokoić to pragnienie.
Pierwszy brytyjski sklep spożywczy z obsługą samobiegową otworzył w 1948 roku w Manor Park, zarządzany przez Co-op (Historic England). Sainsbury's otworzył swój sklep w Croydon w 1950 roku. W 1950 roku w kraju było 50 supermarketów. W 1961 roku było ich 572, a pod koniec lat 60. ponad 3000. W szczytowym momencie Tesco otwierało nowy sklep co dziesięć dni.
Obok tego zachodziły trzy inne zmiany. Kobiety weszły do sektora pracy w znaczącej liczbie, a czas dostępny na gotowanie w domu się skrócił. Chłodzenie stało się powszechne: na początku lat 60. około jedna trzecia brytyjskich gospodarstw domowych miała lodówkę. A przemysł spożywczy, uwolniony od racjonowania i zainspirowany amerykańskimi metodami produkcji, zaczął wytwarzać na przemysłową skalę produkty pod markami, w opakowaniach i intensywnie reklamowane.
Marketing zadziałał bardzo dobrze. Telewizja komercyjna pojawiła się w 1955 roku, a wraz z telewizją dla dzieci pojawiły się reklamy płatków śniadaniowych. Gotowe dania, błyskawiczna kasza manna, wszystko w puszkach, proszkowa podeszwa, porcje sera w folii, przeznaczone do spożycia pojedynczo. Każda z tych rzeczy rozwiązywała mały problem. Każda z nich była zresztą rozsądnym wyborem dla zmęczonej matki pracującej. Zsumowane przez trzydzieści lat, zmieniły one wygląd brytyjskiego talerza.
W latach 80. zakupy spożywcze dla większości gospodarstw domowych oznaczały cotygodniowe krążenie wózkiem po supermarkecie, wypełnionym głównie produktami pod markami. W latach 90. żywność ultraprzetworzona stała się wyborem domyślnym. W latach 20. stanowiła większość tego, co jedliśmy.
W tym czasie ludzie, którzy naprawdę uprawiali naszą żywność, brytyjscy rolnicy, często pracujący na ziemi, którą ich rodziny uprawiały od pokoleń, mieli trudności z zaspokojeniem wymagań nowoczesnego przemysłu spożywczego. Musieli maksymalizować wykorzystanie ziemi i plony, ale jednocześnie minimalizować ceny, aby dystrybutorzy, marki i supermarkety mogły osiągać większe zyski. Z każdym rokiem proszono ich o produkcję większych ilości za mniejsze pieniądze, aż w końcu nie byli w stanie tego robić.
Cena, jaką za to zapłaciliśmy
74% brytyjskich rolników ma pesymistyczne poglądy na przyszłość rolnictwa w Wielkiej Brytanii, a 51% rozważało odejście z branży w ciągu ostatniego roku (Raport McCain Farmdex, 2024). Dziesięciolecia rolnictwa opartego na intensywnym nawożeniu i monokulturach, dotowanego pod kątem ilości, a nie jakości odżywczej, zniszczyły brytyjską glebę do tego stopnia, że w 2024 roku Defra określiła „realną możliwość”, że system żywnościowy Wielkiej Brytanii może być zagrożony „strategicznym ryzykiem katastrofalnej porażki” do 2030 roku (Defra za pośrednictwem FarmingUK).
Gleba jest zmęczona, a rolnicy również. Klienci są zdezorientowani, częściowo dlatego, że etykiety na półkach supermarketów obiecują produkty „naturalne”, „zdrowe” i „czyste”, mimo że żadne z tych słów nie ma ustalonego znaczenia. Cenę płaci się trzykrotnie: w bycie rolników, w zdrowiu brytyjskiej gleby i bioróżnorodności oraz w zdrowiu konsumentów.
W tej historii nie ma prawdziwych złoczyńców, jest tylko system, który przez siedemdziesiąt lat optymalizował niewłaściwe rzeczy i teraz sam z tym zmaga się.
Cały Talerz – naprawiamy brytyjską dietę jeden talerz po drugim
W Whole Food Earth wierzymy, że każdy powinien mieć prawo do dobrego odżywiania. Stworzyliśmy Cały Talerz jako ogólnokrajową inicjatywę mającą na celu naprawę naszego zepsutego systemu żywnościowego od wewnątrz. To nie jest dieta, kampania jednej marki ani kolejny program prozdrowotny, który mówi ci, czego się bać. To zaproszenie skierowane do wszystkich brytyjskich konsumentów, by odnaleźć drogę powrotną do jedzenia, które jest naprawdę uprawiane, a nie wytwarzane, na większości talerza, przez większość czasu.
Przysięga Cały Talerz.
Bezpłatny 30-dniowy program. Jeden krótki e-mail dziennie przez miesiąc: zamiana, przepis, mały pomysł. Nie ma żadnych barier płatności, niczego nie trzeba liczyć, nie są nam narzucane żadne produkty. Po trzydziestu dniach zmienisz kilka nawyków, poznasz kilka prostych dań i zostaniesz na całe życie zwolennikiem Całego Talerza.
Ściana Cały Talerz.
Miejsce na prawdziwe przepisy od prawdziwych kucharzy z całej Wielkiej Brytanii. Możesz nauczyć się, jak przygotować zupę z munga, domowy chleb żytni pełnoziarnisty i falafel lub prosty letni sernik kruszonkowy, używając składników pochodzących z naturalnych źródeł. Zaprezentujemy przepisy na nowoczesne dania i takie jedzenie, które rozpoznałaby twoja babcia. Prawdziwa kultura jedzenia żyje w domowych kuchniach.
Standard Cały Talerz.
Tu praca staje się poważna. Tworzymy jedną otwartą etykietę dla żywności wykonanej z prawdziwych składników pozyskiwanych z łańcuchów, które można faktycznie prześledzić. Opiera się ona na dwóch filarach. Pierwszy obejmuje to, co znajduje się w opakowaniu: składniki do gotowania, które rozpoznałbyś w domowej kuchni, pojedyncze składniki, brak przemysłowych dodatków. Drugi obejmuje pochodzenie składników: gospodarstwa i producentów, przejrzyste przetwarzanie, łańcuchy dostaw wspierane przez uznane standardy etyczne i bezpieczeństwa żywności. To właśnie ten drugi filar sprawia, że dostawcy są ważni. To także dlatego zapraszamy najlepsze firmy produkujące składniki, aby pomogły nam zmienić sposób, w jaki Wielka Brytania je, i dostarczyć więcej składników pochodzących z naturalnych źródeł do brytyjskich kuchni.
Dlaczego dostawcy
Przez dziesięciolecia dostawcy, którzy wykonywali prawdziwą pracę od gleby do stołu, budując relacje z rolnikami na Sycylii, w Turcji, Boliwii i Indiach, inwestując w przetwarzanie u źródła, prześledząc każdą partię do konkretnej spółdzielni, robili to niezauważalnie. Żadna z tych starań nie dociera do klienta. Migdały w twoich płatkach mają swoją historię, ale nikt jej nie opowiada. Strączki w twojej zupie uprawił ktoś, którego nazwiska nigdy nie usłyszysz.
Standard Cały Talerz sprawia, że ta praca po raz pierwszy staje się widoczna. Zwracamy się do założycielskiej grupy brytyjskich i europejskich dostawców składników, firm, które przez dziesięciolecia budowały bezpośrednie relacje z producentami, i prosimy ich, aby zostali założycielskimi sygnatariuszami Filaru 2. Ich wkład jest dwutorowy. Pomagają nam opracować kryteria odzwierciedlające, jak naprawdę działają prawdziwe łańcuchy dostaw. I pozwalają nam opowiadać ich historie pochodzenia na tym portalu oraz w codziennych e-mailach Przysięgi.
Powód, dla którego ma to znaczenie, jest strukturalny. Bez dostawców „od gleby do stołu” jest tylko językiem marketingu. Z nimi staje się zweryfikowaną siecią prawdziwych gospodarstw, prześledzonych przez prawdziwe łańcuchy, kończącą się jasno oznakowanym produktem na brytyjskiej półce. To właśnie taką strukturę próbuje zbudować Standard.
Udostępniamy Standard, ponieważ ktoś musi to robić. Jednak nie należy tylko do nas. Jest otwarty: każda firma spełniająca kryteria może złożyć wniosek, a my spodziewamy się, że z czasem dołączą do nas inni sprzedawcy, marki i producenci. O to właśnie chodzi.
Dlaczego to robimy – Wielka Brytyjska Zmiana Żywieniowa
Whole Food Earth od ponad 11 lat sprzedaje produkty pochodzące z naturalnych źródeł po sprawiedliwych cenach. Oferujemy 2900 produktów z kategorii suszonych owoców, orzechów, nasion, strączków, zbóż, olejów, mąk i przypraw. Półki w naszym magazynie wyglądają jak szafka kogoś, kto naprawdę gotuje. Już teraz sprzedajemy produkty brytyjskim gospodarstwom domowym, które po cichu i każdego dnia przygotowują i jedzą coś innego niż ultraprzetworzone produkty wypełniające półki supermarketów.
Cały Talerz jest częścią naszej historii. Chcemy zainicjować Wielką Brytyjską Zmianę na Cały Talerz. Straszny sposób, w jaki Wielka Brytania je obecnie, można odwrócić dzięki małym codziennym decyzjom: jedna zamiana, jeden przepis i jedna relacja z dostawcą na raz.
30-dniowa Przysięga jest dla konsumenta. Standard jest dla marek i dostawców, którzy chcą ułatwić znalezienie lepszego wyboru. Ściana zamienia to z powrotem w kulturę, dzięki przepisom, twarzom, kuchniom i poczuciu, że jest to coś, co Brytyjczycy znów robią razem.
Nie prosimy cię, abyś wyrzucał cokolwiek ze swojej szafki. Nie sugerujemy, abyś unikał supermarketów. Mówimy, że większość twojego talerza, przez większość czasu, powinna składać się z prawdziwego jedzenia. I że dzięki pomocy rolników, dostawców, kucharzy i każdego innego, kto chce do nas dołączyć, pracujemy nad przywróceniem prawdziwego jedzenia do brytyjskich kuchni.
Zaczyna się od trzydziestu dni. Kończy się talerzem, który wygląda nieco bardziej jak ten, który rozpoznałaby twoja babcia. Standard zostanie opublikowany wkrótce. Przysięga jest już otwarta, jeśli chcesz zacząć.
Wielka Brytyjska Zmiana na Cały Talerz.
Cały Talerz – Jedz naturalne. Czuj się lepiej. Zróbmy to razem.
Rozpocznij 30-dniową Przysięgę
Dostawcy i marki: Dołącz do założycielskiego koalicji.
Cały Talerz to ruch Whole Food Earth. Stworzony w Wielkiej Brytanii. Bezpłatny, całoroczny, bez spamu.
